Một nền giáo dục tốt không thể phụ thuộc vào học thêm

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ban hành Thông tư 29/2024, có hiệu lực từ tháng 2/2025, tiếp tục làm dấy lên nhiều tranh luận về tình trạng học thêm, dạy thêm trong hệ thống giáo dục hiện nay.

Giáo dục ngoài giờ – Học thêm có thực sự giúp học sinh giỏi hơn?

Một nghiên cứu dựa trên dữ liệu hơn 3.000 học sinh lớp 5 năm học 2011–2012 đã được thực hiện. Học sinh học thêm có điểm cao hơn trong các bài kiểm tra do giáo viên ra đề và chấm. Tuy nhiên, điểm số không có sự khác biệt đáng kể trong các bài thi chuẩn hóa độc lập. Kết quả này cho thấy học thêm chủ yếu giúp học sinh luyện đề và học thuộc lòng. Việc học thêm không góp phần phát triển tư duy sâu sắc hay kiến thức thực chất.

Những nghiên cứu khác tại Việt Nam cũng đưa ra kết luận tương tự về hiệu quả của học thêm. Học thêm không làm tăng đáng kể vốn từ hay kỹ năng toán học của học sinh. Điểm số trên lớp không phản ánh chính xác năng lực thực tế của các em. Kết quả học tập bị ảnh hưởng bởi giáo viên hoặc hệ thống đánh giá thiếu minh bạch. Thậm chí, học sinh còn chịu áp lực buộc phải học thêm để đạt điểm cao.

Xung đột lợi ích trong hệ thống giáo dục

Điểm khác biệt lớn ở Việt Nam là giáo viên dạy chính khóa cũng tổ chức lớp dạy thêm. Điều này dẫn đến xung đột lợi ích nghiêm trọng trong môi trường giáo dục. Giáo viên có thể dùng quyền lực trong lớp để buộc học sinh phải học thêm. Hệ thống kiểm soát lỏng lẻo khiến vấn đề này trở nên nghiêm trọng hơn. Thiếu trách nhiệm giải trình càng làm gia tăng nguy cơ lạm quyền trong dạy thêm.

Học thêm cũng ảnh hưởng đến tâm lý học sinh. Các em thường tự tin hơn về năng lực học tập của mình, dù không thực sự nỗ lực hơn. Trong khi đó, học sinh không học thêm dễ bị áp lực và giảm động lực học tập.

Tại sao học thêm lại phổ biến?

Nhu cầu học thêm xuất phát từ nhiều yếu tố trong xã hội và hệ thống giáo dục hiện nay. Văn hóa thành tích, áp lực thi cử và kỳ vọng của phụ huynh khiến học thêm trở nên phổ biến. Dù bỏ thi tốt nghiệp tiểu học từ 2005, điểm số vẫn quyết định việc chọn trường sau này.

Thời lượng học chính khóa ít, chưa bao quát hết kiến thức, buộc học sinh phải học thêm để theo kịp. Nhiều phụ huynh xem học thêm là giải pháp vừa học vừa trông con. Thiếu hỗ trợ học tập tại nhà cũng khiến học thêm trở thành lựa chọn hợp lý. Chi phí học thêm rất cao, chiếm 50% chi phí giáo dục và 4% chi tiêu phi thực phẩm. Điều này tạo ra bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục giữa các gia đình khá giả và khó khăn. 

Lương giáo viên thấp – nguyên nhân gốc rễ

Một nguyên nhân sâu xa khác là mức lương giáo viên còn thấp, buộc họ phải tìm kiếm thêm thu nhập bằng cách dạy thêm. Dù chỉ khoảng 10% giáo viên khai báo dạy thêm, nhưng con số thực tế có thể cao hơn rất nhiều. Đây là vùng xám ít được nhắc đến trong các báo cáo chính thức.

Áp lực thành tích từ nhà trường cũng khiến giáo viên tìm mọi cách nâng điểm cho học sinh. Khi điểm cao được xem là thành công của giáo viên và nhà trường, thì việc dạy thêm trở thành một công cụ để đạt được mục tiêu này, bất chấp hiệu quả thực sự trong giáo dục.

Thông tư 29: Một bước đi cần thiết nhưng chưa đủ

Thông tư 29 là nỗ lực mới nhất của Bộ GD&ĐT nhằm chấn chỉnh tình trạng học thêm, dạy thêm tràn lan. Một số quy định đáng chú ý như cấm dạy thêm cho học sinh tiểu học (trừ các lớp năng khiếu, kỹ năng sống), và cấm giáo viên dạy thêm cho chính học sinh lớp mình giảng dạy.

Tuy nhiên, nếu không có cải cách toàn diện, thông tư này khó đạt hiệu quả mong muốn. Việc cấm dạy thêm cần đi kèm các giải pháp cụ thể: tăng thời lượng học chính khóa, thiết kế khung giờ phù hợp với phụ huynh, đầu tư cơ sở vật chất để tổ chức lớp học cả ngày, và mở rộng các hoạt động ngoại khóa trong trường học.

Hướng đến một nền giáo dục bền vững và công bằng

Một nền giáo dục tốt không thể đặt trọng tâm vào học thêm. Học thêm nên là hoạt động hỗ trợ, không thể thay thế chương trình chính khóa. Muốn vậy, cần có chính sách nâng lương cho giáo viên, giảm áp lực thành tích và nâng cao chất lượng giảng dạy trong giờ học chính thức.

Đồng thời, việc tạo điều kiện cho các trung tâm giáo dục ngoài công lập phát triển minh bạch sẽ góp phần đa dạng hóa lựa chọn cho học sinh, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh và nâng cao chất lượng dạy học.

Cần phân biệt rõ giữa dạy thêm ngoài luồng và các hoạt động hỗ trợ trong nhà trường như phụ đạo học sinh yếu hay bồi dưỡng học sinh giỏi. Những hoạt động này cần được thực hiện đúng trách nhiệm, không vì lợi nhuận, và được giám sát chặt chẽ để đảm bảo chất lượng.

Kết luận

Một nền giáo dục chất lượng cần được xây dựng trên nền tảng công bằng, minh bạch và toàn diện – nơi mà mọi học sinh, dù hoàn cảnh ra sao, cũng được tiếp cận tri thức một cách công bằng và không bị lệ thuộc vào học thêm.